Thị trường khoáng sản quan trọng trải qua một năm đầy biến động trong năm 2023 với xu hướng giảm giá mạnh mẽ, đảo ngược đà tăng trưởng của hai năm trước đó. Các kim loại pin chứng kiến sự sụt giảm đặc biệt lớn với giá lithium giảm 75% và giá cobalt, niken, graphite giảm 30-45%. Tuy nhiên, nhu cầu vẫn tăng mạnh với nhu cầu lithium tăng 30%, trong khi nhu cầu niken, cobalt, graphite và đất hiếm đều tăng từ 8% đến 15%. Nguồn cung mở rộng nhanh hơn nhu cầu dẫn đến áp lực giảm giá. Mức độ tập trung địa lý của hoạt động khai thác và tinh luyện ngày càng tăng, tạo ra rủi ro cho chuỗi cung ứng toàn cầu.
1. Giới thiệu
Thị trường khoáng sản quan trọng đang đóng vai trò then chốt trong quá trình chuyển đổi năng lượng toàn cầu. Năm 2023 đánh dấu một giai đoạn chuyển tiếp quan trọng với những biến động giá cả chưa từng có và sự thay đổi cấu trúc sâu sắc trong cân bằng cung cầu. Sự phát triển nhanh chóng của các công nghệ năng lượng sạch như xe điện, pin lưu trữ năng lượng, và các hệ thống năng lượng tái tạo đang tạo ra nhu cầu chưa từng có đối với các khoáng sản quan trọng như lithium, cobalt, niken, đồng và đất hiếm.
2. Diễn biến giá cả trong năm 2023
Năm 2023 chứng kiến sự đảo ngược hoàn toàn của xu hướng tăng giá mạnh mẽ trong hai năm trước đó. Chỉ số Giá Khoáng sản Chuyển đổi Năng lượng của IEA, theo dõi giá của đồng, các kim loại pin chính và đất hiếm, đã tăng gấp ba lần trong hai năm kể từ tháng 1/2020, nhưng đã từ bỏ phần lớn mức tăng này vào cuối năm 2023 (IEA, 2024a).
Sự sụt giảm giá không đồng đều giữa các khoáng sản. Các kim loại pin chịu ảnh hưởng nặng nề nhất với giá lithium giao ngay giảm 75%, trong khi giá cobalt, niken và graphite giảm 30-45%. Trái lại, giá đồng duy trì ở mức tương đối ổn định (IEA, 2024a), phản ánh vai trò thiết yếu của kim loại này trong cơ sở hạ tầng điện và các ứng dụng công nghiệp truyền thống.
Sự sụt giảm giá này mang lại cả lợi ích và thách thức cho ngành công nghiệp chuyển đổi năng lượng. Ở khía cạnh tích cực, giá pin giảm 14% trong năm 2023 (IEA, 2024a), góp phần làm giảm chi phí của xe điện và hệ thống lưu trữ năng lượng. Tuy nhiên, môi trường giá thấp cũng tạo ra những hệ lụy tiêu cực đáng kể. Doanh thu ngành giảm 10% trong năm 2023 trong khi lợi nhuận hoạt động giảm 34%. Dòng tiền tự do cũng giảm hơn 40%, hạn chế khả năng của ngành trong việc phân bổ vốn đáng kể cho tăng trưởng trong tương lai (IEA, 2024a).
3. Động lực tăng trưởng nhu cầu
Bất chấp sự sụt giảm giá, nhu cầu đối với các khoáng sản quan trọng vẫn duy trì đà tăng trưởng mạnh mẽ trong năm 2023. Công nghệ năng lượng sạch đã có một năm kỷ lục khác, với lượng bổ sung hàng năm của năng lượng mặt trời tăng 85% và tuabin gió tăng 60%. Doanh số xe điện gần đạt 14 triệu chiếc vào năm 2023, tăng 35% so với năm trước và cao hơn sáu lần so với năm 2018 (IEA, 2024a).
Sự tăng trưởng này được phản ánh trong nhu cầu đối với từng khoáng sản cụ thể. Nhu cầu lithium tăng 30%, trong khi nhu cầu niken, cobalt và graphite tăng 8-10% và nhu cầu đất hiếm tăng 8-15% (IEA, 2024a). Các ứng dụng năng lượng sạch đã trở thành động lực chính thúc đẩy tăng trưởng nhu cầu. Xe điện đã củng cố vị trí là phân khúc tiêu thụ lớn nhất đối với lithium và tăng đáng kể thị phần trong nhu cầu niken, cobalt và graphite (IEA, 2024a).
4. Động lực mở rộng nguồn cung
Yếu tố quyết định dẫn đến sự sụt giảm giá trong năm 2023 là sự mở rộng nhanh chóng của nguồn cung. Từ châu Phi đến Indonesia và Trung Quốc, việc tăng cường các nguồn cung mới đã vượt qua tăng trưởng nhu cầu trong hai năm qua (IEA, 2024a). Điều này phản ánh sự phản ứng mạnh mẽ của ngành công nghiệp khai thác trước môi trường giá cao trong giai đoạn 2021-2022.
Đặc biệt đáng chú ý là mức độ đầu tư vẫn duy trì ở mức cao mặc dù giá cả sụt giảm. Đầu tư vào khai thác khoáng sản quan trọng tăng 10% trong năm 2023, với đầu tư của các công ty khai thác đa dạng lớn tăng 15% và đầu tư của các nhà sản xuất lithium chuyên biệt tăng mạnh 60% mặc dù giá cả yếu (IEA, 2024a). Chi tiêu thăm dò tăng 15%, với Canada và Australia ghi nhận mức tăng lớn nhất (IEA, 2024a), cho thấy sự lạc quan dài hạn của ngành công nghiệp về triển vọng nhu cầu.
5. Thách thức về tập trung địa lý
Một xu hướng đáng lo ngại là mức độ tập trung địa lý của cả hoạt động khai thác và tinh luyện ngày càng tăng. Trong trường hợp vật liệu tinh luyện, thị phần của ba quốc gia hàng đầu đều tăng từ năm 2020, ngoại trừ lithium. Xu hướng này rõ rệt nhất đối với niken và cobalt, nơi sự trỗi dậy của Indonesia đã thúc đẩy đáng kể mức độ tập trung nguồn cung (IEA, 2024a).
Mức độ tập trung này đặc biệt cao trong lĩnh vực tinh luyện. Đối với graphite cấp pin và graphite tổng hợp, gần 95% tăng trưởng đến từ Trung Quốc, trong khi Trung Quốc chiếm gần 50% giá trị thị trường tinh luyện vào năm 2030. Hơn nữa, khoảng 70-75% tăng trưởng nguồn cung dự kiến cho lithium, niken, cobalt và đất hiếm tinh luyện từ nay đến năm 2030 đến từ ba nhà sản xuất hàng đầu hiện nay (IEA, 2024a).
6. Quy mô thị trường và triển vọng tương lai
Sự kết hợp giữa nhu cầu tăng và giá giảm đã dẫn đến một nghịch lý thú vị trong quy mô thị trường. Mặc dù nhu cầu tăng, nhưng do giá giảm, quy mô thị trường của các khoáng sản chuyển đổi năng lượng chính giảm 10% xuống còn 325 tỷ USD trong năm 2023 (IEA, 2024a). Ở mức khoảng 325 tỷ USD, giá trị thị trường tổng hợp hiện tại của các khoáng sản chuyển đổi năng lượng chính phù hợp chặt chẽ với giá trị của quặng sắt (IEA, 2024b).
Tuy nhiên, triển vọng dài hạn vẫn rất lạc quan. Giá trị thị trường kết hợp của các khoáng sản chuyển đổi năng lượng chính sẽ tăng hơn gấp đôi vào năm 2040 trong các kịch bản định hướng khí hậu, đạt 770 tỷ USD trong kịch bản NZE (IEA, 2024a). Sự phân bố giá trị này sẽ không đồng đều giữa các khu vực. Châu Phi chứng kiến mức tăng 65% về giá trị thị trường, trong khi Indonesia có tốc độ tăng trưởng nhanh nhất, tăng gấp đôi giá trị thị trường nhờ sản lượng niken tăng mạnh (IEA, 2024a).
7. Rủi ro và thách thức phía trước
Thị trường khoáng sản quan trọng phải đối mặt với nhiều rủi ro cấu trúc có thể ảnh hưởng đến quá trình chuyển đổi năng lượng toàn cầu. Có khoảng cách đáng kể giữa nguồn cung và nhu cầu dự kiến đối với đồng và lithium: Nguồn cung khai thác dự kiến từ các dự án đã công bố chỉ đáp ứng 70% yêu cầu đồng và 50% yêu cầu lithium (IEA, 2024a).
Các mức độ tập trung nguồn cung cao này đại diện cho rủi ro cho tốc độ chuyển đổi năng lượng, vì nó làm cho chuỗi cung ứng và tuyến đường dễ bị gián đoạn hơn, dù từ thời tiết khắc nghiệt, tranh chấp thương mại hay địa chính trị (IEA, 2024a). Đặc biệt đáng quan ngại là kết quả của phân tích “N-1”, một thước đo tiêu chuẩn về khả năng phục hồi của hệ thống. Nếu nhà cung cấp lớn nhất và nhu cầu của họ bị loại trừ, thì nguồn cung “N-1” có sẵn của tất cả các khoáng sản chuyển đổi năng lượng chính sẽ giảm đáng kể xuống dưới yêu cầu vật liệu (IEA, 2024a).
Thách thức về tài chính cũng đang gia tăng. Tài trợ cho chuỗi cung ứng khoáng sản quan trọng đa dạng đối mặt với nhiều thách thức, chủ yếu xuất phát từ hai yếu tố cơ bản: chi phí đầu vào cao và sự không chắc chắn về giá dài hạn (IEA, 2024a). Điều này đặc biệt khó khăn cho các dự án mới ở các khu vực đa dạng hóa địa lý, vốn thường có chi phí cao hơn so với các trung tâm sản xuất truyền thống.
8. Kết luận
Thị trường khoáng sản quan trọng năm 2023 phản ánh một nghịch lý cơ bản: trong khi nhu cầu tiếp tục tăng mạnh do sự phát triển nhanh chóng của các công nghệ năng lượng sạch, nguồn cung mở rộng nhanh hơn đã dẫn đến sự sụt giảm giá đáng kể. Sự sụt giảm giá này có thể mang lại lợi ích ngắn hạn cho người tiêu dùng và góp phần giảm chi phí chuyển đổi năng lượng, nhưng nó cũng đặt ra rủi ro cho an ninh cung ứng dài hạn bằng cách làm suy yếu động lực đầu tư vào các dự án mới và đa dạng hóa nguồn cung.
Sự tập trung địa lý ngày càng tăng của cả hoạt động khai thác và tinh luyện tạo ra điểm yếu cấu trúc trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Với khoảng cách cung-cầu dự kiến đối với các khoáng sản thiết yếu như đồng và lithium, các nhà hoạch định chính sách và ngành công nghiệp cần hành động phối hợp để đảm bảo nguồn cung đủ, đa dạng và bền vững cho các khoáng sản quan trọng. Điều này sẽ là yếu tố then chốt để đạt được các mục tiêu khí hậu toàn cầu và đảm bảo một quá trình chuyển đổi năng lượng suôn sẻ.
Tài liệu tham khảo
IEA. (2024a). Global Critical Minerals Outlook 2024. International Energy Agency. https://www.iea.org/reports/global-critical-minerals-outlook-2024
IEA. (2024b). Critical Minerals – Topics. International Energy Agency. https://www.iea.org/topics/critical-minerals
